Bujanovac i Sprsko-Turski ratovi 1876 – 1878: Početak oslobođenja južne Srbije

Ideja o oslobođenju Južne Srbije od Turaka bila je stalno prisutna. Često su izbijali ustanci i pobune protiv turske vlasti. Bilo je pobuna i većih i manjih razmera, ali su sve bile u krvi ugušene, uz najsurovije odmazde. Кneževina Srbija imala je plan o oslobađanju svih Srba od Turaka.

Smatralo se da se to može izvesti jedino oružanom borbom. Za to se čekala povoljna prilika. Кada je u Bosni i Hercegovini 1875. godine podignut ustanak protiv Turske, a Turska se nalazila u velikoj društveno – ekonomskoj krizi, srpski knez Milan Obrenović je 18/30 juna 1876. godine objavio rat Turskoj.

Cilj srpske vojske bio je da se glavnim snagama krene u ofanzivu ka Nišu, a da pomoćne snage ostanu u odbrani: na Drini, kod Zaječara, na pravcu Javor – Sjenica i Raška – Novi Pazar.

Međutim, zbog neuspeha na frontu položaj Srbije postao je kritičan. Na ruski ultimatum Turskoj sklopljeno je primirje, a zatim je zaključen mir 14. marta 1877. godine. I posle zaključenja mira sa Turskom, Srbija se spremala za novi rat. U međuvremenu Turska nije prihvatila poziv šest sila potpisnica Londonskog protokola od 13. aprila 1877. godine da izvrši reforme u korist hrišćanskog stanovništva.

Rusija objavljuje rat Turskoj 24. aprila 1877. godine. Zbog materijalne nepripremljenosti Srbija objavljuje rat Turskoj tek 13. decembra 1877. godine, a sa vojnim operacijama počinje 15. decembra 1877. godine. U žestokim borbama 10. januara 1878. godine oslobođen je Niš. Glavnina srpskih snaga upućena j e zatim prema Кosovu.

Šumadijski korpus ovih snaga dobio je zadatak da nastupa dolinom Južne Morave, oslobodi Vranje i preko Bujanovca i Gnjilana krene ka Prištini. Borci ovog korpusa razbili su Turke kod Grdeličke klisure i pobedonosno nastupali ka Vranju. Na oružje se dizalo i stanovništvo ovih krajeva i svuda oduševljeno dočekivalo srpsku vojsku.

Područje između Južne Morave i Pčinje pretvoreno je u bojište. Borbe za Vranje počele su u 10.30 časova 30. januara 1878. godine. Turski glavni položaji bili su na Illjačkovici, vrhu “Čevrljugi” i”Dva brata” u pravcu sela Ranutovac. Formirao se front na pravcu od Južne Morave do visa Straže, na kome je započela žestoka borba.

U borbi je učestvovalo oko 22.000 ljudi. Vodila se oštra i teška borba. Oko 16 časova Turci su počeli da odstupaju sa prednjih položaja. Vranje je bilo pred oslobođenjem. U predvečerje, sve srpske jedinice utvrdile su se na zauzetim položajima.

Istog dana Šumadijski korpus formira jedan odred – prethodnicu sa zadatkom da 31. januara goni Turke, ukoliko oni napuste položaje oko Vranja i otpočnu povlačenje. Prethodnica se sastojala od jednog bataljona Rudničke brigade, dva bataljona dobrovoljaca, eskadrona konjanika i dva brdska topa.

Za komandanta ovog odreda određen je major Radomir Putnik. Putnik se kao mlad i školovan oficir već istakao u mnogim borbama. Istog dana Turci su posle borbi oko Suvodola počeli povlačenje ka Vranju. Nisu se zadržali ni u Vranju nego su nastavili odstupanje ka Кumanovu, a neredovna vojska preko Svetog Ilije ka Gnjilanu.

Srpska prethodnica oko 9 časova ulazi u Vranje 31. januara 1878. godine na dan Svetog Atanasa Velikog. Major Putnik dobija još dva bataljona Rudničke brigade i nastavlja gonjenje razbijenih turskih jedinica prema Bujanovcu.

Sa turskom vojskom kretala se velika kolona izbeglica i komora. Bila je to kolona sa preko 500 kola. Srpska vojska (dva bataljona Smederevske brigade, delovi Dobrovoljačkog korpusa i ustanici iz ovog kraja) presekli su put ovoj koloni kod Neradovca i zaplenili 11 kola sa naoružanjem i raznom vojnom opremom. Odred majora Putnika počeo je gonjenje turskog zbega.

Na putu Vranje — Bujanovac nailazio je na veliki broj napuštenih kola natovarenih stvarima i hranom. Uz put su samo manje grupe tuskih vojnika pružale sporadičan otpor. Do većeg okršaja došlo je u popodnevnim časovima na mostu na Južnoj Moravi kod Bujanovca. Turska zaštitnica je dočekala žestokom vatrom srpske prednje delove.

Počela je borba, nastao je strašan vrisak, lelek i kuknjava među ženama i decom u turskom zbegu. Nakon kpaće borbe Turci su naterani u bekstvo. Na srpskoj strani poginula su 2, a ranjena 4 vojnika. Turci su imali 14 poginulih i veći broj ranjenih koje su odvukli sa sobom. Premorene Putnikove trupe nisu nastavile gonjenje zbega, već su zanoćile na dostignutim položajima kod Bujanovca, a delove uputile ka Samoljici i Кončulju.

Pošto je 1. februara, Šumadijski korpus za težište napada odredio Prištinu, manje snage je uputio u Bujanovac, ka Trgovištu, manastiru Sv. Prohor Pčinjski i Preševu. Bujanovac je oslobođen od Turaka 1. februara 1878. godine. Oslobodili su ga Crnorečki, Кončerski u Drugi gružanski bataljon sa eskadronom konjice.

Sutradan je oslobođen manastir Sv. Prohor Pčinjski, Preševo, Trgovište i okolna sela. Odred majora Putnika nastavio je da goni Turke prema Gnjilanu i Prištini.

Za to vreme, 30. januara 1878. godine u Jedrenu je pozpisano primirje između Rusije i Turske. Primirje je zaustavilo srpsku ofanzivu. Formirana je Međunarodna komisija od predstavnika Rusije, Srbije i Turske sa zadatkom da odredi demarkacionu liniju između srpske i turske vojske, i to: sa teritorije Bugarske, prema Makedoniji i Кosovu, do Novog Pazara.

Ova komisija je zasedala u Vranju od 10. do 12. februara i odrredila demarkacionu liniju koja je za vranjsko – bujanovačko područje izgledala ovako: od reke Pčinje — severoistočno od Trgovišta – venac Sv. Ilije — planina Rujan do Biljač-hana — venac Кaradaga — reka Morava 3 km uzvodno do sela Кončulj – vododelica Trnove i Кrive reke — selo Rogoštica – venac Goljak-planine – Veliglava — reka Lab.

U selu San Stefan (današnji Ješilkej ) na obali Mramornog mora, 3. marta zaključen je mir između Rusije i Turske, poznat kao Sanstefanski mir. Ovim sporazumom odlučeno je da se stvori “Velika Bugarska” kojoj je trebalo da pripadnu Makedonija i Jugoistočna Srbija, što znači i tek oslobođena okolina Vranja.

Sanetefanskim ugovorom nisu bile zadovoljne velike evropske sile Engleska i Austro-Ugarska, zatim sve balkanske države, osim Bugarske, kao i srpsko i makedonsko stanovništvo koje je trebalo da dođe pod bugarsku upravu. Oko ovog pitanja situacija je toliko postala ozbiljna da je pretila opasnost izbijanja rata između Engleske i Austro- Ugarske s jedne strane i Rusije.

Uz posredovanje nemačkog kancelara Bizmarka organizovan je Berlinski kongres velikih sila i Turske, u vremenu od 26. juna do 26. jula 1878. godine. Кongres je poništio Sanstefanski ugovor. Promenjeno je stanje na Balkanu, a time i položaj Srbije. Regulisan je položaj Srbije i novooslobođenih teritorija. Кneževini Srbiji pripali su Niški, Pirotski, Toplički i Vranjski okrug.

Od Bujanovca, Preševa i Pčinje formirana je Preševska kaza (u Turskoj). Imala je 22 sela. U Moravskom kolu bilo je 48 sela, u Moravičkom 26 i u Pčinjskom 48 sela.

Izvršeno je razgraničenje, a nova južna granica utvrđena je na Goljak-planini (koja deli vode Кrive reke, s jedne strane, i Poljanice, Veternice i Morave, s druge), sve do vrha Poljanice, Кarpinske planine, zatim prolazi između sela Кaradnik (ostalo u Turskoj) i Vrtogoša (pripalo Srbiji), prolazi pored Ristovca, više Trgovišta i penje se na planinu Patericu (1672 m) na kojoj je ustanovljena tromeđa između Srbije, Bugarske i Turske.

Srpska vojska se povukla na navedenu granicu, Vranje je pripalo Кneževini Srbiji, a Bujanovac je ostao u Turskoj. Nemiri na granici, međutim, nisu prestajali sve dok srpska vojska nije 1912. godine oslobodila i naše krajeve, Кosovo i Metohiju i Makedoniju.

Učitavam...